Alles over
hepatocellulair Carcinoom (HCC)
- WAT IS LEVERKANKER?
- OORZAKEN EN RISICOFACTOREN
- SYMPTOMEN
- DIAGNOSE
- ZIEKTESTADIA
- BEHANDELINGEN
- CIJFERS OVER LEVERKANKER
Wat is leverkanker?
Leverkanker is wereldwijd de zesde meest voorkomende vorm van kanker. In België is deze de veertiende meest voorkomende vorm. Deze vorm van kanker ontstaat wanneer cellen in de lever zich ongecontroleerd delen en een kwaadaardig gezwel (tumor) vormen.
De lever
De lever is een vitaal orgaan dat zich rechtsboven in de buik bevindt, net onder het middenrif. Het is één van de grootste organen in het lichaam en is verantwoordelijk voor een groot aantal functies die cruciaal zijn voor de algehele gezondheid en het welzijn. De belangrijkste functies van de lever zijn onder meer gal maken om vet uit voedsel te helpen verteren, glycogeen (suiker) opslaan, die door het lichaam wordt gebruikt voor energie, en schadelijke stoffen uit het bloed filteren, zodat ze via ontlasting en urine het lichaam kunnen verlaten.
Soorten leverkanker
Primaire leverkanker
Primaire leverkanker is kanker die in de lever ontstaat en omvat verschillende soorten, afhankelijk van het type cel waaruit de kanker is ontstaan.
Hepatocellulair carcinoom (de meest voorkomende vorm)
Hepatocellulair carcinoom (HCC) is de meest voorkomende vorm van primaire leverkanker en treft ongeveer 80-90% van de personen met leverkanker. Dit is ook de reden dat de informatie op deze site voornamelijk over HCC gaat. Dit type leverkanker ontwikkelt zich vanuit de belangrijkste levercellen, hepatocyten genaamd.
Galkanaalkanker/cholangiocarcinoom
‘Cholangio’ verwijst naar de galwegen, dus cholangiocarcinoom is kanker van de galwegen. De grote galwegen zijn buizen die de lever en de galblaas verbinden met de dunne darm. De galwegen vervoeren gal (een vloeistof die nodig is voor het verteren van het eten) dat door de lever wordt gemaakt. Kanker die begint in het deel van de kanalen buiten de lever heet extrahepatisch cholangiocarcinoom. Kanker die begint in het deel van de kanalen binnen de lever wordt intrahepatisch cholangiocarcinoom genoemd. Intrahepatisch cholangiocarcinoom wordt geclassificeerd als een type primaire leverkanker.
Fibrolamellair carcinoom
Fibrolamellair carcinoom is een zeldzame variant van hepatocellular carcinoom. Deze vorm van leverkanker ontwikkelt zich meestal bij adolescenten of jongvolwassenen (20-30 jaar) zonder onderliggende leverziekte. Bovendien is de HCC merker, een chemische stof genaamd alfa fetoproteïne (AFP), niet verhoogd bij fibrolamellair carcinoom.
Angiosarcoom
Angiosarcoom wordt ook wel hemangiosarcoom genoemd. Dit type kanker begint in de bloedvaten van de lever en is uiterst zeldzaam. Het wordt het vaakst gediagnosticeerd bij oudere mensen.
Hepatoblastoom
Hepatoblastoom is een zeer zeldzame vorm van primaire leverkanker die meestal jonge kinderen treft. Hepatoblastoom is een maligne tumor die ontstaat in een voor de rest gezonde lever.
Secundaire leverkanker
Secundaire leverkanker (ook wel levermetastasen of uitzaaiingen genoemd) zijn tumoren die zich in de lever ontwikkelen, maar hun oorsprong vinden in een ander orgaan. De tumor kan bijvoorbeeld primair in de longen ontstaan en nadien uitzaaien naar de lever.
Referenties:
Beschikbaar op: https://www.allesoverkanker.be/leverkanker/wat-is-leverkanker
Beschikbaar op: https://www.kanker.be/alles-over-kanker/alle-types-kanker/leverkanker
Review Hepatocellular Carcinoma Beschikbaar op: https://www.nature.com/articles/s41572-020-00240-3
Oorzaken en risicofactoren
De onderliggende oorzaak van HCC is bij de grote meerderheid (>90%) bekend. Een gemeenschappelijk kenmerk van de factoren die het risico op leverkanker verhogen dat ze chronische schade veroorzaken aan het leverweefsel. Dit resulteert uiteindelijk in het ontstaan van littekenweefsel (fibrose) en kan leiden tot heel veel littekenweefsel waardoor de lever hobbelig wordt (cirrose). De levercellen groeien en functioneren niet meer normaal. De precieze mechanismen en redenen waarom leverkanker ontstaat, zijn nog niet volledig begrepen.
Het hebben van één of meer van de onderstaande risicofactoren betekent niet dat je zeker leverkanker zal ontwikkelen.
Hepatitis B of C
Een infectie met het hepatitis B (HBV) of C virus (HCV) wordt als chronisch beschouwd wanneer het hepatitisvirus langer dan 6 maanden in het bloed aanwezig blijft en een achteruitgang in het functioneren van de lever veroorzaakt. Wereldwijd is hepatitis B-infectie verantwoordelijk voor 50% en hepatitis C infectie voor 25% van alle gevallen van leverkanker. Een chronische hepatitis B infectie verhoogt het risico op leverkanker met een factor 100 en een chronische hepatitis C infectie met een factor 17.
Langdurig alcoholgebruik
Langdurig alcoholgebruik kan levercirrose veroorzaken. Alcohol kan ook rechtstreeks het DNA in de levercellen beschadigen.
Niet-alcoholische vette leverziekte
Niet-alcoholische vette leverziekte (NAFLD) is een aandoening die wordt gekenmerkt door vetophoping in de lever en die niet wordt veroorzaakt door overmatig alcoholgebruik. Er zijn twee hoofdtypen NAFLD: eenvoudige leververvetting (ook wel steatose genoemd) en niet-alcoholische steatohepatitis (NASH). Eenvoudige leververvetting is een goedaardige aandoening waarbij vet zich ophoopt in de lever, maar er geen sprake is van ontsteking of schade aan de levercellen. NASH daarentegen is een ernstigere vorm van NAFLD waarbij de ophoping van vet in de lever ontstekingen en schade aan de levercellen veroorzaakt, wat leidt tot littekenvorming en mogelijk tot cirrose (blijvende leverschade). NAFLD komt vaak voor bij mensen met een groep symptomen (het zogenaamde metabool syndroom). Het metabool syndroom is een cluster van aandoeningen die samen voorkomen, waardoor het risico op hartziekten, beroertes en diabetes type 2 toeneemt. De aandoening wordt vastgesteld wanneer iemand ten minste drie van de volgende vijf risicofactoren heeft:
- Abdominale obesitas (zwaarlijvigheid ter hoogte van de buik)
- Hoge bloeddruk
- Hoge nuchtere bloedsuikerspiegel
- Hoge triglyceriden (verhoogde cholesterol)
- Laag HDL (High Density Lipoprotëine)-cholesterolgehalte (goede cholesterol)
Het metabool syndroom zou veroorzaakt worden door een combinatie van genetische en omgevingsfactoren, waaronder lichamelijke inactiviteit, ongezonde voeding en overgewicht. De aandoening komt vaker voor bij mensen boven de 60 jaar en bij mensen met een familiale voorgeschiedenis van de aandoening.
Het risico op het ontwikkelen van het metabool syndroom kan worden verminderd door veranderingen in levensstijl, zoals vermageren, meer lichaamsbeweging en een gezond dieet. In sommige gevallen kunnen medicijnen worden voorgeschreven om individuele risicofactoren, zoals hoge bloeddruk of hoog cholesterolgehalte, onder controle te houden.
Erfelijke leveraandoeningen
Sommige erfelijke leveraandoeningen kunnen ook cirrose veroorzaken, zoals hemochromatose of alfa-1-antitrypsinedeficiëntie. Hemochromatose is een erfelijke ziekte die een hogere opname van ijzer uit de voeding veroorzaakt. Het ijzer wordt vervolgens afgezet in verschillende organen, voornamelijk in de lever. Bij alfa-1-antitrypsinedeficiëntie wordt een abnormale vorm van het eiwit alfa-1-antitrypsine in de levercellen afgezet. Dit kan levercirrose veroorzaken en het risico op leverkanker vergroten.
Leeftijd
Hoewel leverkanker op elke leeftijd kan voorkomen, komt het het meest voor bij oudere mensen. De meeste mensen bij wie de diagnose wordt gesteld, zijn ouder dan 60 jaar. De hoogste percentages komen voor bij 85- tot 89-jarigen.
Geslacht
Leverkanker komt vier tot acht keer vaker voor bij mannen dan bij vrouwen, hoewel dit waarschijnlijk het gevolg is van verschillen in gedrag die van invloed zijn op de eerder beschreven risicofactoren.
Roken
Het risico op leverkanker wordt nog groter als je rookt en veel alcohol drinkt. Het risico kan ook hoger zijn bij mensen die roken en een hepatitis B- of C-infectie hebben.
Symptomen
Leverkanker heeft soms geen symptomen, ze zijn moeilijk te herkennen of ze verschijnen in een laat stadium door de grote reservecapaciteit van de lever. Dit komt doordat het gezonde deel van de lever de verschillende functies goed genoeg aankan.
De symptomen zijn dezelfde als de leverkanker in de lever begint (primaire leverkanker) als vanuit een ander deel van het lichaam is uitgezaaid (secundaire leverkanker). De symptomen van leverkanker zijn heel uiteenlopend en de klachten kunnen ook andere oorzaken hebben. Deze zijn dus niet altijd een teken van leverkanker.
DE HUID OF HET WIT VAN UW OGEN WORDT GEEL (GEELZUCHT) Ook mogelijk: jeukende huid, donkerder plassen, blekere stoelgang
VERLIES VAN EETLUST OF SPONTAAN GEWICHTSVERLIES
ZICH MOE VOELEN OF GEEN ENERGIE HEBBEN
ZICH IN HET ALGEMEEN ONWEL VOELEN OF GRIEPVERSCHIJNSELEN VERTONEN
EEN KNOBBEL AAN DE RECHTERKANT VAN JOUW BUIK
PIJN RECHTSBOVEN IN JOUW BUIK OF IN JOUW RECHTERSCHOUDER Als de galblaas ontstoken en gezwollen is, irriteert dit de frenische zenuw. De frenische zenuw loopt van de buik via de borst tot in de nek. Een vette maaltijd verergert dit waardoor je op een dergelijk moment meer last kan ervaren
EEN ZEER OPGEZWOLLEN BUIK DIE GEEN VERBAND HOUDT MET WANNEER JE EET. Dit wordt ascites genoemd. Ascites is een medische aandoening die wordt gekenmerkt door vochtophoping in de buikholte. Het ontstaat wanneer er een onevenwicht is tussen de druk in de bloedvaten in de lever (portale hypertensie) en de druk in de buikholte, waardoor vloeistof uit de bloedvaten lekt en zich ophoopt in de buikholte, de ruimte rond de buikorganen.
Deze symptomen kunnen veroorzaakt worden door leverkanker, maar ook door heel wat andere aandoeningen of ziekten. Daarom is het belangrijk om je behandelende arts te raadplegen als je vergelijkbare symptomen opmerkt.
GEELZUCHT
GEWICHTSVERLIES
VERMOEIDHEID
KOORTS
BUIKPIJN OF ONGEMAK
WINDERIGHEID
ASCITES
Diagnose
De diagnose van leverkanker wordt gesteld op basis van de resultaten van verschillende analyses en onderzoeken. De omstandigheden van de diagnose zullen verschillen bij patiënten die leverkanker ontwikkelen met of zonder cirrose. De meeste patiënten hebben levercirrose en/of chronische hepatitis voordat ze leverkanker ontwikkelen. Mensen met levercirrose moeten goed in de gaten worden gehouden om een mogelijke levertumor zo vroeg mogelijk op te sporen. In het algemeen wordt de diagnose van leverkanker door de arts gemaakt op basis van de gezondheidstoestand en een lichamelijk onderzoek. Daarna volgt een bloedonderzoek om de werking van de lever na te gaan en andere aandoeningen van de lever uit te sluiten of aan te tonen.
Bloedonderzoek
Leverkanker kan verschillende veranderingen in het bloed veroorzaken die met bloedonderzoek kunnen worden opgespoord:
- Leverenzymen: Leverkanker kan een verhoging van de leverenzymen veroorzaken, zoals alanine aminotransferase (ALT) en aspartaat aminotransferase (AST), als gevolg van de schade aan de levercellen. Verhoogde niveaus van deze enzymen kunnen een teken zijn van leverschade.
- Bilirubine: Leverkanker kkan ook een verhoging van het bilirubinegehalte in het bloed veroorzaken, wat kan leiden tot geelzucht. Bilirubine is een afvalproduct dat wordt gevormd wanneer rode bloedcellen worden afgebroken. De lever verwerkt en verwijdert normaliter bilirubine uit het lichaam. Als de lever echter niet goed functioneert door kanker, kan bilirubine zich ophopen in het bloed.
- Bloedstollingsfactoren: De lever produceert verschillende bloedstollingsfactoren, waaronder protrombine en fibrinogeen. Leverkanker kan de productie van deze stollingsfactoren verstoren, waardoor het risico op bloedingen of bloedstolsels kan toenemen.
- Albumine: Albumine is een door de lever geproduceerd eiwit dat de vochtbalans in het lichaam helpt reguleren. Leverkanker kan een daling van het albuminegehalte veroorzaken, wat kan leiden tot vochtophoping in de buik (ascites) of benen (oedeem).
- Alfa-fetoproteïne (AFP): AFP is een eiwit dat door levercellen wordt geproduceerd en kan verhoogd zijn bij patiënten met leverkanker. De AFP-niveaus kunnen worden gebruikt om de voortgang van de kanker en de doeltreffendheid van de behandeling op te volgen.
Beeldvormend onderzoek
Echografie
Echografie maakt gebruik van geluidsgolven met een hoge frequentie om beelden te maken van interne organen en weefsels in het lichaam. De geluidsgolven worden verzonden via een handapparaat, een transducer genaamd, dat op de huid wordt geplaatst en over het te onderzoeken gebied wordt bewogen. Echografie is een veilige en pijnloze beeldvormingstest waarbij geen ioniserende straling wordt gebruikt, waardoor het een nuttig instrument is voor het diagnosticeren en controleren van uiteenlopende medische aandoeningen. Dit is de meest gebruikte methode om primaire leverkanker op te sporen. Er zal in de eerste plaats een echografie van de lever worden gemaakt om de consistentie van het orgaan te beoordelen en naar mogelijke knobbels te zoeken
De procedure van een echografie bestaat uit de volgende stappen:
- Tijdens de voorbereiding van het onderzoek kan het nodig zijn dat je jou als patiënt omkleedt in een ziekenhuisschort en alle sieraden of kleding verwijdert die het onderzoek kunnen hinderen. Je gaat vervolgens op een onderzoekstafel liggen en er wordt een gel aangebracht op de huid van het te onderzoeken gebied. De gel helpt om de geluidsgolven door te geven en de kwaliteit van de beelden te verbeteren.
- De transducer wordt vervolgens op de huid boven het te onderzoeken gebied geplaatst. De technicus kan de transducer naar verschillende plaatsen verplaatsen om beelden vanuit verschillende hoeken te verkrijgen.
- Terwijl de transducer over de huid wordt bewogen, zendt hij hoogfrequente geluidsgolven uit die het lichaam binnendringen en terugkaatsen tegen organen en weefsels. De transducer ontvangt deze echo's en stuurt ze naar een computer, die ze omzet in beelden die op een monitor kunnen worden bekeken.
- Een radioloog of andere zorgverlener interpreteert de beelden en zoekt naar eventuele afwijkingen, zoals een tumor of vochtophoping.
- Nadat het onderzoek is voltooid, wordt de gel van de huid afgeveegd en kan je als patiënt jou terug aankleden.
CT- en MRI-scan
CT-scans (computertomografie) en MRI-scans (magnetische resonantiebeeldvorming) zijn beiden beeldvormingstests die gedetailleerde beelden van de binnenkant van het lichaam maken, maar ze gebruiken daarvoor verschillende technologieën.
- Een CT-scan is een driedimensionale afbeelding van het lichaam waarbij gebruik wordt gemaakt van röntgenstraling. Aan de hand van deze afbeelding bepaalt de arts de locatie van de kanker en kan hij of zij de precieze omvang ervan meten. CT-scans zijn vooral goed in het afbeelden van bot- en longweefsel. CT-scans maken gebruik van ioniserende straling om beelden te produceren. Tijdens een CT-scan ga je op een tafel liggen en word je door een donutvormig apparaat bewogen dat een reeks röntgenfoto's van het lichaam maakt vanuit verschillende hoeken. De röntgenbeelden worden vervolgens door een computer gecombineerd tot gedetailleerde dwarsdoorsneden van het lichaam.
- Een MRI-scan maakt gebruik van magnetische velden en radiogolven om driedimensionale gedetailleerde beelden van de binnenkant van het lichaam te maken. MRI-scans zijn beter in het afbeelden van zacht weefsel zoals organen, spieren en de hersenen. MRI-scans gebruiken geen ioniserende straling, waardoor ze een veiligere optie zijn voor patiënten die meerdere beeldvormende onderzoeken nodig hebben. Bij een MRI-scan ga je op een tafel liggen en word je in een grote buisvormige machine gebracht. De machine gebruikt een krachtig magnetisch veld, radiogolven en een computer om gedetailleerde beelden te maken van de binnenkant van het lichaam. Terwijl je in de machine ligt, kan je harde knallen of tikken horen, wat voor sommige mensen ongemakkelijk kan zijn. Je krijgt echter oordopjes of een koptelefoon om het geluid te dempen.
In het algemeen zijn CT-scans sneller dan MRI-scans: het hele onderzoek duurt meestal maar een paar minuten. MRI-scans daarentegen kunnen een halfuur, een uur of langer duren. Voor zowel CT- als MRI-scans worden contrastmiddelen gebruikt, stoffen die in het lichaam worden geïnjecteerd om bepaalde weefsels of structuren zichtbaar te maken.
Kortom, zowel CT- als MRI-scans hebben hun sterke en zwakke punten, en de keuze van de beeldvormende test hangt af van de medische toestand van de patiënt, het soort weefsel dat in beeld wordt gebracht, en andere factoren zoals blootstelling aan straling en kosten. Een zorgverlener kan helpen bepalen welke beeldtest het meest geschikt is voor een bepaalde patiënt.
PET-scan
Een PET-scan of positronemissietomografie wordt meestal gebruikt voor secundaire kankers in de lever. Een kleine hoeveelheid radioactieve glucose (suiker) wordt in een ader geïnjecteerd. De PET-scanner draait rond het lichaam en maakt een beeld van waar de glucose in het lichaam wordt gebruikt. Kwaadaardige tumorcellen komen helderder in beeld omdat ze actiever zijn en meer glucose opnemen dan normale cellen. Tijdens een PET-scan wordt een kleine hoeveelheid radioactief materiaal in het lichaam geïnjecteerd, dat door uw weefsels en organen wordt opgenomen. Vervolgens ga je op een tafel liggen en word je door een grote machine bewogen die het radioactieve materiaal detecteert en beelden maakt van de binnenkant van het lichaam. De injectie van het radioactieve materiaal kan enig ongemak veroorzaken, zoals een lichte kneep of steek, maar is over het algemeen niet pijnlijk. Je kan ook een gevoel van warmte of koude voelen op de injectieplaats, maar dat is normaal en tijdelijk.
Histopathologisch onderzoek
Door een monster van het leverweefsel (biopsie) te nemen, kan beoordeeld worden of een bij radiologisch onderzoek gezien letsel goedaardig of kwaadaardig is. Er kan een biopsie worden genomen met een fijne of een dikke naald die door de huid van de rechterflank in de lever gaat om een monster leverweefsel weg te nemen. Soms wordt tegelijkertijd een echografie of CT-scan gebruikt om er zeker van te zijn dat de naald recht in een vermoedelijke knobbel gaat. Het weefselmonster wordt in een laboratorium onder een microscoop onderzocht door een specialist die de patholoog wordt genoemd. Hij kan ook andere tests uitvoeren om het specifieke type en de kenmerken van de tumor vast te stellen. Maar zelfs als de patholoog concludeert dat de biopsie geen kankercellen bevat, kan niet worden uitgesloten dat de tumor kwaadaardig is.
Referenties:
Alles over kanker. Beschikbaar op: https://www.allesoverkanker.be/galwegkanker/onderzoeken-en-diagnose-van-galwegkanker
Cancer Research UK. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/bile-duct-cancer/getting-diagnosed/tests-diagnose
www.esmo.org/content/download/266801/5310983/1/EN-Biliary-Tract-Cancer-Guide-for-Patients.pdf
Ziektestadia
Leverkanker wordt ingedeeld op basis van de grootte van de tumor, of de tumor is uitgezaaid naar de lymfeklieren en of hij is uitgezaaid naar andere delen van het lichaam. Deze informatie helpt jouw arts om de meest geschikte behandeling te bepalen en om de prognose te bespreken. Er worden verschillende soorten stadiëringssystemen gebruikt bij leverkanker.
Het TNM-stadiëringssysteem
De TNM-classificatie bepaalt het stadium van de kanker aan de hand van drie parameters: T (tumor), N (klier – node in het Engels) en M (metastase of uitzaaiing):
- T: de grootte en uitgebreidheid van de primaire tumor (T staat voor tumorgrootte).
- N: de dichtbijgelegen lymfeklieren (van het Engelse ‘node’).
- M: de metastasen op afstand (Uitzaaiingen naar andere delen van het lichaam).
Het Barcelona Clinic Liver Cancer (BCLC) Staging System
Het BCLC stadiëringssysteem wordt veel gebruikt om primaire leverkanker te stadiëren en definieert vijf stadia, 0 tot D, van leverkanker. Het is gebaseerd op de grootte en het aantal tumoren in de lever, invasie van bloedvaten door de tumor, uitzaaiing van de kanker buiten de lever, bloeddruk in de ader naar de lever, bilirubinegehalte in het bloed, Child-Pugh-score en prestatiestatus (score om de mate van activiteit en het vermogen van een patiënt om dagelijkse activiteiten uit te voeren te beoordelen).
De stadia bepalen ook mee de manier waarop de kanker kan behandeld worden:
Stadium 0
De tumor bevindt zich in een vroeg stadium en beperkt tot de lever zonder tekenen van cirrose. De aanbevolen behandelingsoptie is chirurgische resectie of levertransplantatie, die de beste kans op overleving biedt.
Stadium A
De tumor bevindt zich in een vroeg stadium en beperkt tot de lever zonder tekenen van cirrose. De aanbevolen behandelingsoptie is chirurgische resectie of levertransplantatie, die de beste kans op overleving biedt.
Stadium B
De tumor is niet buiten de lever uitgezaaid, maar de patiënt heeft mogelijks bepaalde symptomen van leverfalen zoals ascites, geelzucht of encefalopathie. De aanbevolen behandelingsopties zijn transarteriële chemo-embolisatie (TACE) of systemische therapie, zoals doelgerichte therapie en immuuntherapie.
Stadium C
De tumor heeft zich buiten de lever verspreid of is de bloedvaten binnengedrongen en de patiënt heeft symptomen van leverfalen. De aanbevolen behandelingsoptie is systemische therapie, zoals doelgerichte therapie en immuuntherapie.
Stadium D
De tumor is uitgezaaid naar andere organen en de patiënt heeft een vergevorderde leverziekte en een slechte leverfunctie.De aanbevolen behandeling is palliatieve zorg om de symptomen te beheersen en de kwaliteit van leven te verbeteren.
De bepaling van het stadium van de kanker met de TNM-classificatie en de BCLC Staging System kan ingewikkeld zijn. Aarzel dus niet om jouw vragen te stellen aan jouw zorgteam; zij zullen jou het type en het stadium van jouw kanker uitleggen en jou ook vertellen wat de implicaties daarvan zijn.
Child-Pugh systeem
De Child-Pugh score is een scoresysteem dat wordt gebruikt om de ernst van de leverziekte te beoordelen en de prognose van patiënten met cirrose te voorspellen. Het houdt rekening met vijf klinische en laboratoriumparameters, waaronder:
- Bilirubine niveau: Bilirubine is een geel pigment dat wordt geproduceerd wanneer de lever oude rode bloedcellen afbreekt. Hoge niveaus van bilirubine in het bloed kunnen wijzen op het slecht functioneren van de lever.
- Albuminegehalte: Albumine is een door de lever geproduceerd eiwit dat helpt het bloedvolume op peil te houden en hormonen en andere stoffen door het lichaam te vervoeren. Een laag albuminegehalte kan wijzen op een verminderde leverfunctie.
- Protrombinetijd (PT): PT is een maat voor de tijd die het bloed nodig heeft om te stollen. Een verminderde leverfunctie kan afwijkingen in de stollingsfunctie veroorzaken.
- Ascites: Ascites is de ophoping van vocht in de buik, wat een teken kan zijn van een verminderde leverfunctie.
- Encefalopathie: Encefalopathie is een neurologische aandoening die kan voorkomen bij patiënten met een leverziekte en wordt gekenmerkt door verwarring, veranderd bewustzijn en andere symptomen.
Op basis van elk van de bovenstaande parameters wordt een totaalscore tussen 5 en 15 berekend. Hoe hoger de Child-Pugh-score, hoe ernstiger de leverziekte en hoe slechter de prognose. De Child-Pugh score kan helpen bij beslissingen over behandeling, zoals de noodzaak van levertransplantatie, en kan ook worden gebruikt om de progressie van de ziekte in de tijd te volgen.
De behandelopties voor elk stadium van leverkanker kunnen variëren afhankelijk van individuele patiëntfactoren, zoals leeftijd, algemene gezondheid en de aanwezigheid van andere medische aandoeningen. Het optimale behandelplan moet worden bepaald door een multidisciplinair team van zorgverleners, waaronder hepatologen, oncologen, chirurgen en interventieradiologen, die samenwerken om voor elke patiënt een persoonlijk behandelplan te ontwikkelen.
Referenties:
Alles over kanker. Beschikbaar op: https://www.allesoverkanker.be/galwegkanker/onderzoeken-en-diagnose-van-galwegkanker
Cancer Research UK. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/bile-duct-cancer/getting-diagnosed/tests-diagnose
www.esmo.org/content/download/266801/5310983/1/EN-Biliary-Tract-Cancer-Guide-for-Patients.pdf
Behandelingen
Verschillende specialisten bespreken samen hoe jouw ziekte het best kan worden behandeld. Dit gebeurt in het multidisciplinair oncologisch overleg (MOC). Voor de keuze van de behandeling houden de artsen vooral rekening met het stadium van de ziekte, de plaats van de tumor en jouw conditie. In overleg met jou bepaalt de arts vervolgens de behandeling.
De voorgestelde behandeling kan gericht zijn op:
- Het verwijderen van de tumor en van de andere kankercellen (metastasen/uitzaaiingen)
- Het beperken van de progressie (uitbreiding) van de kanker
- Het behandelen van de symptomen voor het behouden van de kwaliteit van leven
Operatie
Embolisatie
Ablatie
Doelgerichte therapie
Immuuntherapie
Palliatieve zorg,best ondersteunende
zorg en euthanasie
Klinische studies
Operatie
Resectie
Resectie Is een chirurgische ingreep waarbij de lever geheel of gedeeltelijk wordt verwijderd. Bij een resectieoperatie voor primaire leverkanker is het doel de tumor en wat omringend gezond weefsel te verwijderen om ervoor te zorgen dat alle kankercellen worden verwijderd. Of een patiënt in aanmerking komt voor een resectie hangt af van verschillende factoren, waaronder de grootte, de plaats en het aantal tumoren, alsmede de algehele gezondheidstoestand en de leverfunctie van de patiënt. Over het algemeen wordt bij primaire leverkanker alleen een resectie overwogen als de tumor zich beperkt tot één enkele leverkwab en de lever goed functioneert. Tijdens de operatie wordt de patiënt onder narcose gebracht en maakt de chirurg een incisie in de buik om toegang te krijgen tot de lever. Vervolgens wordt het zieke deel van de lever verwijderd, samen met een marge van gezond weefsel om ervoor te zorgen dat alle kankercellen worden verwijderd. Het resterende gezonde weefsel wordt weer aan elkaar gehecht en er kan een drainageslang worden geplaatst om overtollig vocht of bloed af te voeren. Na de operatie blijft de patiënt meestal enkele dagen in het ziekenhuis om te herstellen. De patiënt wordt nauwlettend gecontroleerd op complicaties zoals bloedingen, infecties en leverfalen. In de meeste gevallen kan de lever zich na de operatie herstellen, hoewel het enkele weken of maanden kan duren voordat de lever volledig is hersteld. Een resectieoperatie kan een zeer effectieve behandeling zijn voor primaire leverkanker, vooral als de tumor in een vroeg stadium wordt ontdekt en de patiënt verder gezond is. Het is echter een grote operatie met mogelijke risico's en complicaties, en de beslissing om over te gaan tot een resectie moet zorgvuldig worden afgewogen tegen andere behandelingsmogelijkheden.
De meest voorkomende bijwerkingen van een operatie:
- Pijn: Pijn op de plaats van de incisie is gebruikelijk na de operatie. Pijnmedicatie kan worden voorgeschreven om dit te beheersen.
- Vermoeidheid: Het is gebruikelijk dat je je na de operatie moe of zwak voelt en het kan enkele weken duren voordat je volledig bent hersteld.
- Misselijkheid en braken: Dit zijn veel voorkomende bijwerkingen van anesthesie en chirurgie. Medicijnen kunnen worden gegeven om deze te beperken.
- Verlies van eetlust: Sommige patiënten kunnen een verminderde eetlust ervaren na de operatie, wat het moeilijk kan maken om genoeg te eten.
- Diarree: Veranderingen in de stoelgang, waaronder diarree, komen vaak voor na de operatie en kunnen worden veroorzaakt door de anesthesie, medicijnen of veranderingen in het dieet.
- Infectie: Er is een risico op infectie na elke operatie. Je kan antibiotica krijgen om infecties te voorkomen of te behandelen.
- Bloedingen: Hoewel dit zelden voorkomt, bestaat er een risico op bloedingen tijdens of na de operatie, waarvoor extra medische hulp nodig kan zijn.
- Vertraagde maagontlediging: Dit is een vaak voorkomende complicatie na een operatie voor kanker van de galwegen, die misselijkheid, braken en buikpijn kan veroorzaken.
Jouw arts zal je informeren over hij of zij bijwerkingen en jou ook zeggen met welke middelen je ze kan vermijden of tot een minimum beperken. Als je pijn hebt of symptomen vertoont, breng dan de arts zo snel mogelijk op de hoogte zodat deze jou kan helpen.
Levertransplantatie
Levertransplantatie is alleen mogelijk onder zeer strikte voorwaarden vanwege de schaarste aan beschikbare donorlevers. De eerste voorwaarde is dat de patiënt voldoet aan bepaalde criteria. Deze criteria heten de ‘Milan criteria’. Dit zijn een reeks richtlijnen om te bepalen welke patiënten met hepatocellulair carcinoom (HCC) in aanmerking komen voor levertransplantatie.
Volgens de Milan criteria kunnen patiënten met HCC in aanmerking komen voor levertransplantatie als zij aan de volgende criteria voldoen:
- Een enkele tumor in de lever die 5 centimeter of kleiner is, of maximaal drie tumoren die elk 3 centimeter of kleiner zijn.
- Geen aanwijzingen voor kankeruitzaaiingen buiten de lever, zoals naar nabijgelegen lymfeklieren of andere organen.
- Goede leverfunctie, met een Child-Pugh score van A of B.
De meest voorkomende bijwerkingen van een transplantatie:
- Pijn en ongemak: Pijn en ongemak in het gebied waar de incisie is gemaakt komt vaak voor na levertransplantatie. Dit kan worden behandeld met pijnstillers en andere behandelingen.
- Infectie: Infectie is een risico bij elke operatie, en patiënten die een levertransplantatie hebben ondergaan lopen een verhoogd risico op infectie vanwege hun verzwakte immuunsysteem. Patiënten kunnen antibiotica krijgen om infecties te voorkomen of te behandelen.
- Afstoting: Afstoting treedt op wanneer het immuunsysteem van het lichaam de getransplanteerde lever aanvalt. Patiënten die een levertransplantatie hebben ondergaan, moeten immunosuppressieve medicijnen innemen om afstoting te voorkomen. Maar zelfs met immunosuppressieve medicijnen kan afstoting optreden.
- Misselijkheid en braken: Misselijkheid en braken komen vaak voor na levertransplantatie als gevolg van de verdoving en andere medicijnen die tijdens de procedure worden gebruikt. Er kunnen medicijnen tegen misselijkheid worden voorgeschreven om deze symptomen onder controle te houden.
- Vermoeidheid: Vermoeidheid komt vaak voor na levertransplantatie, en het kan enkele weken of maanden duren voordat patiënten hun kracht en energie weer terugkrijgen.
- Diabetes: Diabetes is een veel voorkomende bijwerking van levertransplantatie, vooral bij patiënten met reeds bestaande risicofactoren voor deze ziekte. Patiënten moeten mogelijk hun dieet en levensstijl aanpassen om hun bloedsuikerspiegel onder controle te houden.
- Hoge bloeddruk: Hogebloeddruk is een andere veel voorkomende bijwerking van levertransplantatie, en patiënten moeten mogelijk medicijnen nemen om hun bloeddruk onder controle te houden.
Surf voor meer informatie over oncologische chirurgie naar de website Chirurgie | Stichting tegen Kanker.
Ablatie
Ablatie is een medische procedure waarbij gericht weefsel (de tumor) of een orgaan wordt vernietigd of verwijderd door verschillende middelen, meestal door middel van warmte, koude of chemicaliën. Er zijn verschillende soorten ablatie, waaronder:
- Radiofrequentie-ablatie (RFA): Bij deze vorm van ablatie wordt gebruik gemaakt van radiofrequentie-energie om warmte te genereren en weefsel te vernietigen. Het wordt vaak gebruikt bij de behandeling van aandoeningen zoals leverkanker, longkanker en boezemfibrilleren.
- Microgolfablatie (MWA): Bij deze vorm van ablatie wordt gebruik gemaakt van microgolfenergie om warmte te genereren en weefsel te vernietigen. Het lijkt op RFA, maar kan effectiever zijn bij grotere tumoren.
- Cryoablatie: Bij deze vorm van ablatie worden extreem lage temperaturen gebruikt om weefsel te bevriezen en te vernietigen. Het wordt vaak gebruikt bij de behandeling van aandoeningen zoals prostaatkanker en nierkanker.
- Laserablatie: Bij deze vorm van ablatie wordt gebruik gemaakt van een laser om weefsel te verwarmen en te vernietigen. Het wordt vaak gebruikt bij tumoren in de hersenen, lever en prostaat.
- Chemische ablatie: Bij deze vorm van ablatie worden chemicaliën gebruikt om weefsel te vernietigen. Het wordt vaak gebruikt bij de behandeling van aandoeningen zoals spataderen.
- High-Intensity Focused Ultrasound (HIFU): Bij deze vorm van ablatie worden gerichte ultrasone golven gebruikt om warmte te genereren en weefsel te vernietigen. Het wordt vaak gebruikt bij de behandeling van prostaatkanker en baarmoederfibromen.
De keuze van de ablatietechniek hangt af van de locatie en de grootte van het weefsel of orgaan dat behandeld moet worden, evenals de specifieke medische aandoening die wordt behandeld.
- Voor de procedure onderga je beeldonderzoek om de plaats en de grootte van de tumor te bepalen. Je kan verdoving krijgen om de pijn en het ongemak tijdens de procedure te verzachten.
- Het ablatieapparaat wordt via een kleine incisie in de huid in de lever ingebracht. Het apparaat kan met behulp van echografie of andere beeldvormingstechnieken in positie worden gebracht.
- Zodra het apparaat op zijn plaats zit, wordt het ablatiemiddel op de tumor toegediend. Afhankelijk van de gebruikte techniek kan het middel worden toegediend met behulp van warmte, koude of chemicaliën.
- Tijdens de procedure worden de vitale functies nauwkeurig gecontroleerd om er zeker van te zijn dat er geen complicaties optreden.
- Nadat het ablatiemiddel is toegediend, wordt het apparaat verwijderd en wordt de incisie gesloten met hechtingen of plakstrips.
Na de ablatieprocedure word je nauwlettend gecontroleerd op eventuele complicaties of bijwerkingen. Je moet misschien een paar dagen in het ziekenhuis blijven om te herstellen, maar de procedure kan ook poliklinisch worden uitgevoerd. In sommige gevallen is het mogelijk dat je meerdere ablatieprocedures moet ondergaan om de kanker volledig te kunnen behandelen.
Meest voorkomende bijwerkingen van ablatie:
- Pijn: Pijn in het gebied waar de ablatie is uitgevoerd komt vaak voor. Patiënten kunnen pijnstillers krijgen om dit ongemak te verzachten.
- Koorts en koude rillingen: Sommige patiënten kunnen koorts en koude rillingen ervaren na de ablatie, vooral als de procedure gepaard ging met warmte-gebaseerde technieken zoals radiofrequentie-ablatie of microgolf-ablatie.
- Misselijkheid en braken: Misselijkheid en braken komen vaak voor na ablatie, vooral als de patiënt tijdens de procedure onder narcose is gebracht.
- Infectie: Infectie is een risico bij elke medische procedure, en patiënten die een ablatie hebben ondergaan kunnen een verhoogd risico op infectie lopen vanwege de schade aan het leverweefsel.
- Bloedingen: Bloedingen zijn een risico bij elke procedure waarbij de lever betrokken is, en patiënten kunnen na de ablatie een bloeding krijgen.
- Leverfalen: Hoewel het zelden voorkomt, kan ablatie bij sommige patiënten leverfalen veroorzaken, vooral als zij een reeds bestaande leverziekte hebben.
- Brandwonden op de huid: Patiënten die op hitte gebaseerde ablatietechnieken ondergaan, kunnen brandwonden oplopen in het gebied waar de ablatie is uitgevoerd.
Jouw arts zal je informeren over deze bijwerkingen en je ook zeggen met welke middelen je ze kan vermijden of tot een minimum beperken. Als je pijn hebt of symptomen vertoont, breng dan jouw arts zo snel mogelijk op de hoogte zodat deze jou kan helpen.
Embolisatie
Bij embolisatie worden bepaalde stoffen ingespoten om de bloedtoevoer naar de kankercellen in de lever te blokkeren of te verminderen. Deze behandeling kan alleen worden uitgevoerd bij patiënten bij wie de lever gezond genoeg is en goed functioneert en bij wie de lever de enige of belangrijkste plaats van de ziekte is.
- Transarteriële chemo-embolisatie (TACE) Ter hoogte van de tumor wordt chemotherapie rechstreeks aan de kankercellen toegediend. De chemotherapie blijft steken in de kleine slagadertjes van de tumor, waardoor de kankercellen geen zuurstof en voedingsstoffen meer krijgen.
- Transarteriële radio-embolisatie (TARE) Dit wordt ook wel selectieve interne radiotherapie (SIRT) genoemd, waarbij ter hoogte van de tumor kleine stralingsbolletjes rechtstreeks aan de kankercellen worden toegediend. De stralingsbolletjes lopen vast in de allerkleinste bloedvaatjes in en rond de levertumor en geven hun straling daardoor af dicht bij de tumor.
De specifieke stappen van de embolisatieprocedure kunnen variëren afhankelijk van de gebruikte techniek, maar hieronder kan je de algemene procedure terugvinden:
- Voor de procedure onderga je als patiënt beeldonderzoek om de plaats en de grootte van de tumor te bepalen. Je kan onder narcose worden gebracht om de pijn en het ongemak tijdens de procedure te verzachten.
- Een kleine katheter (een dunne, flexibele buis) wordt in een slagader in de lies ingebracht en door de bloedvaten naar de lever geleid.
- Als de katheter eenmaal op zijn plaats zit, wordt de embolie (bv. kleine deeltjes, spoeltjes of andere materialen) door de katheter geïnjecteerd in de bloedvaten die de tumor van bloed voorzien. De embolie blokkeert de bloedtoevoer naar de tumor, waardoor deze krimpt of afsterft.
- Tijdens de procedure worden de vitale functies van de patiënt nauwlettend in de gaten gehouden om ervoor te zorgen dat er geen complicaties optreden.
- Nadat het embolisatiemiddel is geïnjecteerd, wordt de katheter verwijderd en wordt de incisie in de lies gesloten met hechtingen of plakstrips.
Na de embolisatieprocedure word je nauwlettend gecontroleerd op eventuele complicaties of bijwerkingen. Mogelijk moet je een paar dagen in het ziekenhuis blijven om te herstellen, maar de procedure kan ook poliklinisch worden uitgevoerd. In sommige gevallen moet je meerdere embolisatieprocedures ondergaan om de kanker volledig te kunnen behandelen.
De meest voorkomende bijwerkingen van embolisatie zijn:
- Pijn: Patiënten kunnen pijn of ongemak ervaren in het gebied waar de katheter is ingebracht.
- Vermoeidheid: De embolisatieprocedure kan vermoeidheid veroorzaken, die enkele dagen na de procedure kan aanhouden.
- Misselijkheid en braken: Sommige patiënten kunnen misselijkheid en braken ervaren na de procedure.
- Koorts: Patiënten kunnen na de procedure koorts krijgen.
- Verlies van eetlust: Patiënten kunnen een tijdelijk verlies van eetlust ervaren na de procedure.
- Leverschade: In zeldzame gevallen kan de embolisatieprocedure schade aan de lever veroorzaken, wat kan leiden tot leverfalen.
- Infectie: Er is een risico van infectie geassocieerd met elke invasieve procedure, inclusief embolisatie.
- Bloedingen: In zeldzame gevallen kan de embolisatieprocedure een bloeding in de lever of andere organen veroorzaken.
- Bloedstolsels: Er bestaat een risico op bloedstolsels tijdens of na de embolisatieprocedure, wat ernstig kan zijn.
Je arts zal jou informeren over deze bijwerkingen en je ook zeggen met welke middelen je ze kan vermijden of tot een minimum kan beperken. Als je pijn hebt of symptomen vertoont, breng dan je arts zo snel mogelijk op de hoogte zodat deze jou kan helpen.
Doelgerichte therapie
Doelgerichte therapieën (ook wel targeted therapy genoemd) remmen de vermenigvuldiging van kankercellen door abnormale eiwitten te blokkeren die gevormd worden door bepaalde mutaties (veranderingen in het DNA), terwijl gezonde cellen daarbij gespaard blijven. Eén van de gebruikte doelgerichte behandelingen bij leverkanker zijn tyrosine kinase inhibitoren en monoklonale antilichamen.
Tyrosine kinase inhibitoren en monoklonale antilichamen
Kinases zijn eiwitten op of nabij het oppervlak van een cel die belangrijke signalen doorgeven aan het controlecentrum van de cel. Tyrosine kinase inhibitoren (kinaseremmers) blokkeren verschillende kinase-eiwitten, die normaliter de tumorcellen helpen groeien.
Monoklonale antilichamen zijn door de mens gemaakte versies van eiwitten van het immuunsysteem (antilichamen) die zijn ontworpen om zich aan een specifiek doel te hechten. De monoklonale antilichamen voor de behandeling van leverkanker beïnvloeden de vorming van bloedvaten.
De bijwerkingen verschillen van behandeling tot behandeling, maar de vaakst voorkomende zijn:
- Spijsverteringsstoornissen (diarree, misselijkheid, braken…)
- Huidveranderingen (huiduitslag, droge huid, nagelaandoeningen, problemen met wondgenezing…)
- Hoge bloeddruk
- Bloedingen
- Verhoogd risico op infecties
Je arts kan jou helpen om de meeste bijwerkingen door de doelgerichte therapieën te voorkomen of onder controle te houden. Aarzel niet om contact op te nemen met jouw arts.
Surf voor meer informatie over doelgerichte therapieën naar de website Doelgerichte behandelingen | Stichting tegen Kanker
Immuuntherapie
Bij immuuntherapie wordt het immuunsysteem van het lichaam gestimuleerd om kankercellen aan te vallen en te vernietigen. Terwijl de traditionele behandelingen (operatie, chemotherapie, radiotherapie etc.) zich rechtstreeks op de tumor richten, werken immunotherapieën op een onrechtstreekse manier, namelijk door het immuunsysteem te activeren tegen de kanker.
De meest voorkomende bijwerkingen van immuuntherapie:
- Jeuk en huiduitslag
- Misselijkheid
- Diarree
- Longklachten
- Schildklieraandoeningen (hormoonstoornissen)
- Leverontsteking (hepatitis)
Neem contact op met je zorgteam als je deze symptomen opmerkt of als ze erger worden. Als je vlug ingrijpt, kunnen deze bijwerkingen op een correcte manier behandeld worden.
Meer informatie over immunotherapie vind je op de website Immuuntherapie | Stichting tegen Kanker
Palliatieve zorg, best ondersteunende zorg en euthanasie
Palliatieve zorg, best ondersteunende zorg en euthanasie zijn allemaal benaderingen van de zorg voor patiënten met een gevorderde of terminale ziekte, maar ze verschillen in hun doelen en methoden.
- Palliatieve zorg is een vorm van zorg die zich richt op het verbeteren van de kwaliteit van leven voor mensen met gevorderde kanker. Het kan gaan om de behandeling van symptomen zoals pijn, misselijkheid of vermoeidheid en om emotionele en spirituele steun. Het doel van palliatieve zorg is om comfort en steun te bieden aan patiënten en hun familie, en het kan in elk stadium van een ziekte worden gegeven, ook tijdens de behandeling. Palliatieve zorg is niet gericht op genezing van de onderliggende ziekte, maar op verlichting van het lijden en verbetering van de kwaliteit van leven.
- Best ondersteunende zorg is een andere benadering die zich richt op het beheersen van symptomen en het bieden van ondersteunende behandelingen om de kwaliteit van leven voor patiënten met een gevorderde of terminale ziekte te verbeteren. Beste ondersteunende zorg kan medicatie omvatten om pijn en andere symptomen te bestrijden, evenals psychologische en emotionele steun voor patiënten en hun familie. In tegenstelling tot palliatieve zorg is beste ondersteunende zorg niet gericht op het verlengen van het leven van de patiënt, maar op het bieden van troost en steun.
- Euthanasie daarentegen is het opzettelijk beëindigen van het leven van een patiënt door een medisch professional. Euthanasie is in veel landen illegaal en wordt beschouwd als een controversieel onderwerp in de medische ethiek. Het wordt vaak gezien als een laatste redmiddel wanneer een patiënt lijdt aan ernstige pijn of andere symptomen die niet op een andere manier kunnen worden behandeld. Het doel van euthanasie is om het lijden van de patiënt te beëindigen, en niet om zijn leven te verlengen of zijn levenskwaliteit te verbeteren.
Klinische studies
In klinische studies worden nieuwe kankerbehandelingen of nieuwe combinaties van behandelingen onderzocht voordat ze kunnen worden goedgekeurd en op grote schaal kunnen worden toegepast. Soms is het mogelijk aan dergelijke klinische proeven deel te nemen en zo toegang te krijgen tot behandelingen die nog in ontwikkeling zijn. Dit kan echter ook potentiële risico's met zich meebrengen. Het is belangrijk om uw keuzes af te wegen en open en eerlijk met uw arts te praten voordat u besluit aan een klinische proef deel te nemen.
Surf voor meer informatie over klinische onderzoeken naar de website Klinische proeven en experimentele therapieën | Stichting tegen Kanker
Referenties:
https://www.allesoverkanker.be/galwegkanker/behandeling-van-galwegkanker
https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/bile-duct-cancer/treatment
www.esmo.org/content/download/266801/5310983/1/EN-Biliary-Tract-Cancer-Guide-for-Patients.pdf
Review: How I trat biliary tract cancer. https://www.esmoopen.com/article/S2059-7029(21)00340-9/fulltext DOI: https://doi.org/10.1016/j.esmoop.2021.100378
Cijfers over leverkanker
Leverkanker is wereldwijd de zesde meest voorkomende vorm en de veertiende meest voorkomende vorm kanker in België. HCC, de meest voorkomende vorm van primaire leverkanker is de achtste doodsoorzaak door kanker in België. In 2020 werden in België 68.782 nieuwe diagnoses van kanker (exclusief niet-melanome huidkanker) geregistreerd, met ongeveer 1100 nieuwe gevallen van leverkanker. Ook kinderen krijgen leverkanker, al komt dat maar heel zelden voor.
Referenties:
Beschikbaar op: https://www.allesoverkanker.be/leverkanker/wat-is-leverkanker
Beschikbaar op: https://kankerregister.org/media/docs/publications/rapporten/KankerinBelgi%C3%AB2020(FINAL020822).pdf
BLIJF VERBONDEN
Je bent nooit alleen
Praat & verbind
met lotgenoten.
BLIJF OP DE HOOGTE
DOWNLOAD ONS MAGAZINE
DOWNLOAD NU
De informatie op deze website wordt door AstraZeneca aangeboden voor educatieve doeleinden en is geen vervanging voor de raadplegingen bij je arts of professionele medische zorgverlener. Deze informatie mag niet worden gebruikt voor het stellen van een diagnose of voor behandeling van een gezondheidsprobleem of een ziekte. Als je vragen hebt over je gezondheidstoestand, spreek dan met je arts of een professionele medische zorgverlener.
NS ID XL-3683-Revision date 09/2023-WEB Local code 1394 Deze informatie is bestemd voor gebruikers in België en Luxemburg.
Disclaimer: In de tekst wordt de term ‘leverkanker’ wel eens gebruikt ter vervanging van ‘HCC’, dit om het lezen te vergemakkelijken.
©Leven met HCC 2023 AstraZeneca
Leven met | Leven met HCC
Aangeboden door 