Wat is prostaatkanker?

Prostaatkanker is een ziekte waarbij prostaatcellen ongecontroleerd groeien en een tumor vormen. Sommige prostaatkankers ontwikkelen zich langzaam en veroorzaken pas na enkele jaren symptomen.

Prostaatkanker komt zelden voor bij mannen voor de leeftijd van 40 jaar. Na het 50e levensjaar neemt de kans op prostaatkanker snel toe. Ongeveer 60% van de prostaatkankers wordt vastgesteld bij mannen van 65 jaar of ouder.

Anatomie en functie van de prostaat

De prostaat is een klier met ongeveer de grootte van een walnoot die zich achter de basis van de penis en voor het rectum bevindt. Hij omringt de urinebuis, het kanaal waardoor urine en sperma door de penis worden geleid. De prostaat produceert zaadvocht, dat het sperma beschermt en helpt transporteren.

Prostaatcellen geven een proteïne af met de naam Prostaat Specifiek Antigeen (PSA). Een hoger PSA-gehalte kan worden waargenomen bij mensen met prostaatkanker. Een hoger PSA-gehalte kan ook andere oorzaken hebben, dus raadpleeg hiervoor steeds je arts.

Classificatiediagram voor prostaatkanker

Wat zijn de verschillende stadia van prostaatkanker?

Het stadium is een manier om te beschrijven waar de kanker zich bevindt, of de kanker beperkt is tot de prostaat of uitgezaaid is naar andere delen van het lichaam.

Er zijn 4 stadia van prostaatkanker en wanneer de tests en de biopsie/operatie worden uitgevoerd, analyseert het pathologielaboratorium de kankercellen en kent het een score toe (de 'gleason score').

Stadium 1: de kanker is gelokaliseerd en tast alleen de prostaatklier aan.  
Stadium 2: de kanker is groter maar bevindt zich nog steeds in de prostaat. 
Stadium 3: de kanker is buiten de prostaat uitgezaaid naar aangrenzende weefsels, met name de zaadblaasjes, blaas of endeldarm. 
Stadium 4: de kanker is uitgezaaid naar andere delen van het lichaam, zoals de lymfeklieren, botten, lever of longen.

Wanneer de kanker is uitgezaaid naar andere delen van het lichaam en wanneer hormoonbehandelingen geen effect meer hebben, wordt de kanker "uitgezaaide castratieresistente prostaatkanker" genoemd.

Erfelijke (en familiale) prostaatkanker

Als een familie een genetische aanleg heeft voor het ontwikkelen van prostaatkanker, spreekt men ook wel van erfelijke prostaatkanker. Deze vorm van kanker kan veroorzaakt worden door erfelijke kiembaanmutaties die in elke cel van het lichaam aanwezig zijn (inclusief de eicellen en zaadcellen) waardoor ze kunnen doorgegeven worden aan je nakomelingen. Dit kan het geval zijn bij mutaties in de BRCA1- en BRCA2-genen, die het risico op verschillende vormen van kanker, waaronder prostaatkanker, verhogen. In dit geval is het risico op het ontwikkelen van prostaatkanker 2 tot 3 keer hoger dan het gemiddelde risico. Ook de agressiviteit van de kanker neemt toe wanneer deze geassocieerd is met een BRCA1 of BRCA2-kiembaanmutatie.

Klik hier voor meer informatie over de risico’s van een BRCA-mutatie

Kort samengevat houdt erfelijke prostaatkanker verband met specifieke erfelijke genetische mutaties die leiden tot een hoger risico op prostaatkanker, terwijl familiale prostaatkanker een hogere incidentie van de ziekte binnen families beschrijft zonder dat er noodzakelijkerwijs een duidelijke genetische oorzaak kan worden geïdentificeerd. Zowel erfelijke als familiale factoren dragen bij aan een verhoogd risico op prostaatkanker in vergelijking met de algemene bevolking.

Familiale prostaatkanker maakt ongeveer 10-15% uit van alle prostaatkankers. Erfelijke kanker, waarbij het risico door een ouder wordt doorgegeven, is zeldzaam en vormt ongeveer 3% tot 5% van alle gevallen.

Betreffende de erfelijke vormen van prostaatkanker is nog niet alles geweten. Er zijn reeds een groot aantal genen beschreven die het risico op prostaatkanker zouden verhogen. In België wordt een reeks genen getest wanneer er kanker wordt vastgesteld en er een vermoeden is van een erfelijke aanleg, in het geval van prostaatkanker omvat het gestandaardiseerde genetische onderzoek de volgende genen: ATM, BARD1, BRCA1, BRCA2, BRIP1, CDK12, CHEK1, CHECK2, FANCA, FANCL, MRE11, NBN, RAD51C, RAD54L, NBS1, PALB2 en PPP2R2A.

Klik hier voor meer informatie over de Belgische richtlijnen om in aanmerking te komen voor een genetische test voor prostaatkanker

Het type prostaatkanker dat je hebt, evenals de Gleason-score en het toegewezen risico, bepalen mede de behandeling die je krijgt. Dankzij de vooruitgang in het onderzoek is het nu mogelijk om het risico op prostaatkanker te verkleinen en/of prostaatkanker effectiever te behandelen, met name dankzij doelgerichte therapieën.

Referenties: 
Hemminki K, Czene K, et al. Age specific and attributable risks of familial prostate carcinoma from the family-cancer database. Cancer. 2002;95(6):1346-53.

Bruner DW, Moore D, et al. Relative risk of prostate cancer for men with affected relatives: systematic review and meta-analysis. Int J Cancer. 2003;107(5):797-803.

Kiciński M, Vangronsveld J, et al. An epidemiological reappraisal of the familial aggregation of prostate cancer: a meta-analysis. PLoS One. 2011;6(10):e27130.

Castro E, Goh C, et al. Germline BRCA mutations are associated with higher risk of nodal involvement, distant metastasis, and poor survival outcomes in prostate cancer. J Clin Oncol. 2013;31(14):1748-57.

Cancer.Net. Cancer prostate introduction. Hier beschikbaar: https://www.cancer.net/cancer-types/prostate-cancer/introduction(geraadpleegd op 21 december 2023).

Cancer.net. Prostate cancer: risk factor and prevention. Hier beschikbaar: https://www.cancer.net/cancer-types/prostate-cancer/risk-factors-and-prevention (geraadpleegd op 21 december 2023).

Compermed prostate workflow. Hier beschikbaar: a href="https://www.compermed.be/en/workflows/prostate">https://www.compermed.be/en/workflows/prostate (geraadpleegd op 21 december 2023).

Am Cancer Soc. Understanding your pathology report- prostate cancer. Hier beschikbaar: https://www.cancer.org/treatment/understanding-your-diagnosis/tests/understanding-your-pathology-report/prostate-pathology/prostate-cancer-pathology.html. (geraadpleegd op 18 december 2023).

Epstein JI, Egevad L, Amin MB, et al. The 2014 International Society of Urological Pathology (ISUP) Consensus Conference on Gleason Grading of Prostatic Carcinoma: Definition of Grading Patterns and Proposal for a New Grading System. Am J Surg Pathol. 2016;40(2):244-52.

Prostate Cancer Foundation. Gleason score and IUSP grade group. Hier beschikbaar : https://www.pcf.org/about-prostate-cancer/diagnosis-staging-prostate-cancer/gleason-score-isup-grade/ (geraadpleegd op 18 december 2023).